Kierownik projektu: Jolanta Bujas-Poniatowska

Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki, PRELUDIUM 22, projekt nr 2023/49/N/HS2/01821

Czas trwania projektu: 2024–2026

Cel projektu

Celem projektu jest zbadanie zjawiska aktywności kapel muzycznych na obszarze centralnych ziem polskich w pierwszych dekadach XIX wieku (1795–1830) w kompleksowy sposób z uwzględnieniem różnego typu kontekstów. W ramach proponowanego projektu zanalizowana zostanie szeroka reprezentacja zespołów katedralnych, kolegiackich, parafialnych i klasztornych, które istniały na początku XIX wieku, pod względem ich finansowania, organizacji, zatrudnianych muzyków, współpracy i repertuaru. Uwzględniony zostanie kontekst społeczny, polityczny i religijny. Projekt wypełni lukę między Złotą Erą kapel (XVIII wiek) a muzyką kościelną po ich zaniknięciu (koniec XIX wieku). Pozwoli to odpowiedzieć na pytania dotyczące: zmierzchu epoki kapel kościelnych, wpływu nowego porządku politycznego na ziemiach polskich na muzykę religijną, zmian w finansowaniu i repertuarze zespołów, różnic w funkcjonowaniu różnych typów kapel. Szacowany przedział czasowy badany w ramach projektu to lata 1795–1830. Brane pod uwagę terytorium można ogólnie określić jako obszar tzw. Kongresówki, z Warszawą jako formalną i kulturalną stolicą oraz prowincjami położonymi wokół głównych miast o znaczeniu historycznym, takich Lublin, Płock, Kalisz, Radom, Włocławek, Piotrków, Kielce czy Sandomierz, z  zastrzeżeniem, że zarówno granice polityczne Polski, jak i granice diecezji polskich ulegały w omawianym okresie częstym zmianom.

Powody podjęcia tematu

Zjawisko tzw. kapel, czyli zespołów muzycznych, które funkcjonowały przy danym dworze lub kościele, stanowiąc rozrywkę na żywo dla dworu czy uświetnienie liturgii w kościołach, uważa się za jedno z najistotniejszych zjawisk kulturowych w historii muzyki polskiej. Jednak badania nad kapelami przez długi czas postrzegano jako wymagające i problematyczne ze względu na brak dokumentacji, rozproszone źródła, oraz problemy z dostępem do materiału nutowego. Przez dziesięciolecia badacze koncentrowali się na szczegółowych studiach nad poszczególnymi zespołami; dopiero niedawno, dzięki wdrożeniu nowych metodologii (takich jak kwerendy internetowe) i archiwom cyfrowym ukazały się pierwsze syntezy i monografie dotyczące polskiej muzyki kościelnej XVIII wieku i jej poszczególnych elementów. Niemniej jednak początek XIX w. pozostaje luką w kompleksowych badaniach nad rzymskokatolickimi kapelami kościelnymi, którą wypełnienie pozwoli na ukazanie procesów i przemian w muzyce religijnej. Co więcej, planowane badania przyczynią się do poszerzenia wiedzy nt. kultury muzycznej na terenach polskich i w Europie Centralnej na początku XIX wieku, pokazując rolę Kościoła w życiu muzycznym i transformacje, jakim w tym czasie podlegał styl muzyczny.

Spodziewane rezultaty

Badania zostaną oparte na trzech hipotezach badawczych.

1. W danym okresie kultura muzyczna rzymskich katolików wchodzi w fazę kryzysu, który z kolei prowadzi do jej istotnej transformacji. Zgodnie z tą hipotezą, zaniknięcie przestarzałych form życia muzycznego doprowadziło do stopniowego powstawania nowych form mecenatu i muzykowania, odpowiadających nowym potrzebom i postawom społecznym. Z kolei przemiany te doprowadziły do powstania XX-wiecznej formy muzyki kościelnej o cechach inkluzywności i angażujących lud w liturgię.

2. W omawianym okresie istniały wyraźne różnice między funkcjonowaniem kapel różnego typu. Przyjmuje się, że większość kapel działających przy kościołach prowadzonych przez zakonników ulegała sukcesywnej likwidacji, kapele parafialne bardzo powoli zmniejszały liczbę muzyków i redukowały fundusze, a zespoły związane z kolegiatami kontynuowały swoją działalność mimo malejącej popularności tego typu muzyki kościelnej.

3. W zakresie repertuaru XIX-wiecznych kapel kościelnych zakłada się, że z jednej strony w utworach kompozytorów lokalnych powinien pojawiać się pierwiastek tzw. polskości, z drugiej zaś widoczne powinny być wpływy utworów obcych autorstwa popularnych w tym czasie kompozytorów czeskich czy austriackich. Takie tendencje powinny być zatem obecne w zachowanych źródłach.

Przewiduje się, że wszystkie trzy hipotezy zostaną zbadane oraz potwierdzone lub odrzucone, w całości lub częściowo. W trakcie realizacji projektu wyniki zostaną opublikowane w formie trzech artykułów naukowych w renomowanych czasopismach muzykologicznych. Autorka weźmie również udział w dwóch konferencjach naukowych w Polsce i za granicą. Przygotuje także i opublikuje dwie edycje źródłowo-krytyczne utworów reprezentujących repertuar wczesnodziewiętnastowiecznych kapel.

 

Kwerendy

W ramach badań prowadzone są kwerendy w następujących typach archiwów i bibliotek:

• Archiwa i biblioteki publiczne, w tym Archiwa Państwowe, AGAD, Biblioteka Narodowa, Biblioteka Ossolineum;
• Archiwa kościelne, przede wszystkim diecezjalne i archidiecezjalne oraz archiwa prowincji poszczególnych zakonów;
• Archiwa i biblioteki cyfrowe takie jak Polona, Federacja Bibliotek Cyfrowych, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa, CRISPA.

Do typów przebadanych dotychczas źródeł należy zaliczyć: akta kapitulne, akta parafii i klasztoru, spisy, inwentarze, księgi wydatków, akta wizytacyjne, sprawozdania, korespondencję prywatną i oficjalną, dzienniki i wspomnienia, prasę. Badania obejmują materiały archiwalne w językach polskim, niemieckim, rosyjskim i łacińskim.

Ośrodki, instytucje i muzycy

Analizowane dotychczas ośrodki to m.in. Warszawa, Płock, Pułtusk, Zamość, Lublin, Radom, Kielce, Łomża, Czerwińsk, Kłobuck, Włocławek, Kalisz.

Rekonstruowane jest życie muzyczne kapel takich jak m.in.:

• kapele katedralne w Warszawie, Płocku, Włocławku, Kielcach, Sandomierzu,
• kapele kolegiackie w Kaliszu, Pułtusku, Zamościu, Choczu,
• kapele klasztorne w Warszawie, Kłobucku, Gidlach, Krasnem, Łagiewnikach.

Kompozytorzy i muzycy brani pod uwagę w badaniach to m.in.

Wacław Raszek (1764–1837) – kompozytor, nauczyciel, organista czeskiego pochodzenia aktywny w Żarkach, Gidlach, Warszawie, Opolu Lubelskim i Puławach. Jego długie życie wypełnione różnorakimi inicjatywami muzycznymi zaowocowało zachowanymi w różnych polskich archiwach utworach religijnych i świeckich. Szkoła organistów w Puławach, w której nauczał, była nowatorskim na ziemiach polskich przedsięwzięciem dążącym do podniesienia jakości muzyki na prowincji polskiej. W ten sam nurt wpisuje się pierwszy finansowany przez rząd Królestwa Polskiego podręcznik do nauki muzyki dla organistów jego autorstwa (1825).

Wojciech Słoczyński (1806–1864) – organista, nauczyciel i kompozytor wykształcony pod kierunkiem Wacława Raszka w Puławach. Następnie nauczyciel w Lublinie i Warszawie, gdzie wykładał w Instytucie Muzycznym, Instytucie Głuchoniemych i Niewidomych, a także sprawował prestiżową funkcję organisty Archikatedry św. Jana.

Antoni Milwid (1755–1837) – kompozytor, muzyk i kapelmistrz działający ponad 50 lat w Czerwińsku nad Wisłą. Zachowane po nim rękopisy muzyczne świadczą o jego zaangażowaniu w życie muzyczne miasta i dużej kreatywności, a unikatowy zespół szkiców pozwala na rekonstrukcję warsztatu kompozytora muzyki religijnej i instrumentalnej na przełomie XVIII i XIX wieku.

Rodzina Szaniorów – rodzina muzyków pochodząca z Krasnego, gdzie w połowie XVIII wieku nestor rodu Józef prowadził powszechnie chwaloną kapelę aktywną przy kościele kanoników regularnych. Kolejni członkowie rodziny prowadzili zespoły i muzykowali w Płocku, Pułtusku, Warszawie, prawdopodobnie także w Czerwińsku i Włocławku. Najważniejsi przedstawiciele: Józef Szanior (Szenior), 1783–1778, kapelmistrz w Krasnem; Paweł Szanior, 1759–1826 (?), kapelmistrz w Płocku, oraz Gabriel Szanior, przed 1784–po 1826.

Upowszechnianie badań

Bezpośrednie i pośrednie wyniki badań w ramach prowadzonego grantu są przedstawiane w trakcie konferencji naukowych oraz publikowane w monografiach wieloautorskich i czasopismach punktowanych.

Konferencje 2024–2025

• Kwiecień 2024: Chóralna muzyka religijna Kajetana Vogla w kontekście epoki; Wrocław, Ogólnopolska Konferencja „Duchowość w muzyce”
• Wrzesień 2024: Muzykalia z Kłobucka na Jasnej Górze i w Gidlach; Częstochowa, Konferencja muzykologiczna „Z dziejów tradycji liturgiczno-muzycznych klasztorów paulińskich”
• Październik 2024: Dla kapeli i dla wiejskiego organisty. Twórczość Wacława Raszka; Bydgoszcz, 53. Konferencja muzykologiczna ZKP
• Maj 2025: Znany zbiór rękopisów po nieznanej kapeli – o muzykaliach z Kłobucka; Warszawa, VII Sympozjum historyków muzyki drugiej połowy XVIII i XIX wieku

Artykuły 2024–2025

• Kobiety w kościele - przyczynek do badań nad aktywnością świeckich śpiewaczek i instrumentalistek w wybranych kapelach kościelnych na ziemiach polskich w drugiej połowie XVIII i pierwszej połowie XIX wieku, w: Muzyka kobiet. Kobiety w muzyce, Olsztyn 2024.
• Rodzinna tradycja muzyczna: o synach Wacława Raszka, „Muzyka” 2025/3.